?

Log in

No account? Create an account

[sticky post] Sep. 24th, 2014

Кажне ялын шке историйже,район, республик, россий мучко палыме, талантан, уста енже-влак улыт. Самырык тукым чыла тидым шымлен шогышаш, шке талешке-влакшым шарнышаш.А эн тунжо - шке шочмо йылмым, калыкым, Марий Эл республикнам мондаш огыл. Мый шке илышыштем марий йылмылан шагал огыл вийым пыштен шогем: марий йылме да литератур урокышто кулешан, келге шинчымашым налын, почеламутым, ойлымашым, йомакым возем, статья-влакем районысо да республикысе газет ден журнал-влаклаште чучкыдынак савыкталтыт. Тиде кумылем эшеат кушко нолталеш, у деч у, чапле деч чапле статья-влакым возымо шуэш. 2010 ийыште "Ямде Лий" газетыш турло жанрже дене чолган возен шогымемлан йоча газетын икымше редакторжо, Зинаида Емельянова Яковлева, лумеш премий лауреат лумым сулен нальым. Тылеч посна марий йылме дене турло сочинений, викторин конкурслаште вием тергем, сеныше радамышке лектам. Эше 9 класс гыч марий йылме дене олимпиадыште участвоватлем, 2013 ийыште район, республик. регион кукшытыштат 1 верым сенен налынам. Кызытат марий йылме дене олимпиадылан ямдылалтам, кукшытыш шуаш ямде улам.
Чаманен каласаш логалеш, 21 курымышто марий йылме дене кутырышо йоча-влак кажне ийын шагалем толыт, марий газет ден марий книгам шагал лудыт. Икманаш, шочмо йылмылан шагал жапым ойырат.
Кызытсе самырык тукым шке ялысе талешке-влакшым, шке ияш-влакшын почеламутыштым, ойлымашыштым палышт, марий йылмым аклышт манын, мый тиде Интернет-блогем ышташ шонен пыштышым. Блогышкем чучкыдын пураш туналыт манын, ушанен кодам.

4HFENicsxWY

Cпорт- тудын илышыже!

4bCkVhF_XdQ

Дмитрий Кугергин Морко районысо Нуръял ялещ 4 февраль 1997 ийыште шочын. Аваже, Зоя Александровна, Морко рудо больницыште медшужарлан пашам тыршен ышта, ачаже, Георгий Аркадьевич, кызытсе жапыште монгышто. Нуно вич икшывым ончен куштеныт. Йоча-влак изинек моткоч пашаче, поро кумылан кушкыт, шукышт спортлан шуман улыт.
Поснак Дима да изи шольыжо спортлан кумылан кушкыт, изажат шке жапыштыже спорт дене пенгыде кылым кучен.
Дмитрий Кугергин кок классым шке шочмо Кожлаял школыштыжо тунемын. А вара келге шинчымашым налаш манын, 3-шо классыш Морко кокымшо номеран школыш куснен. Спорт дене шке кылым кучаш туналынат але иктаж-ко кумыланден манын йодмеке, рвезе тыге вашештыш: «Изием годым изам эре пырля куртжаталаш каяш ужеш ыле, мый каенам, но тунам эше спортын кулешлыкшым умылен омыл. А вара кушкын шумеке шке кумылын спорт дене виян кылым кучаш тунальым: кенежым кыртмен куржталам, а телым ече дене йывыртен коштынам» Кожлаял школышто Димам Валерий Семенович спортлан кумыланден шоген, а кокымшо школышто — Эрик Викторович.
Дмитрий Кугергин турло соревнованийлашке уло кумыл коштеш. Ик гана веле огыл Ухташте, Казаньыште, Сочиште, Козмодемьянскыште, Звенигово, Йошкар-Олаште да Марий Элын турло районлаштыжат шке вийжым терген. Кажне танасымаште сенышыш лектын. Тиддеч посна моткоч кугу кукшытыш шуын: телымсе полиатлон ден кандидат мастера спорта лумым, ече дене икымше разрядым сенен налын. Тыгак кукшытыш шуаш моткоч тале, уста тренер Александров Сергей Романович полшен, кугу вийым пыштен. Дима туддек 7-ше классыштак кошташ туналын, ынде 5 ий Сергей Романович дене пырля ямдылалтеш. « Александров С.Р. ынде мыланем кокымшо ачам гае чучеш. Мый тудлан моткоч кугу таум ойлем. Тудо огыл гын, ала тыгак кукшытышкыжат ом шу ыле?!», - каласкала рвезе.
Кызыт Дима 11 классыште шинчымашым пога. Школышто рвезе «4» да «5» тыршен тунемеш. Йоратыме урокшо-влаклан физкультурым, биологийым шотла. 11-ше класс деч вара Санкт-Петербургысо Военный институт физической культурышко тунемаш пураш шона. Тиде институшко пураш манын, биологий да руш йылме дене экзаменым сайын кучыман.Тушто моткоч сай тренер-влак лектыт, нуно военнослужащий-влакым тренироватлаш туналыт. Лач ончыкыжым тыгай профессий дене Дима шкенжым ужеш, тидым моткоч кулешанлан шотла.
Яра жапыште мом ыштет манын йодмеке, Дима тыге ойлыш: «Мыйын яра жапем уке манаш лиеш. Але экзаменлан, уроклан ямдылалтам, але кенежым куржталам, капем шуарем, але телым ече дене коштам, яндар южым шулем, пытартыш жапыште йога дене заниматлаш туналынам. Тиде уто огеш лий, манын шонем. Спорт — тиде чыла!».
Диман йолташыже моткоч шуко, садлан тыге ойла: «Шудо тегет ынже лий, шудо йолташет лийже». Классыштыже эн ушанле йолташыжлан Ильям, Робертым, Андрейым шотла.
Дима Кугергинлан ончыкыжым кукшытыш, шонымашкыже шуаш тыланем. Тек шке илышыштыже пиалжым муэш.

Воктенет пиалан улам!

Ава! Ава! Тиде юзо мутышто мыняр шокшылык, шымалык, порылык. Ава - кажне икшывын ик эн лишыл. поро, шыма, шерге енже. Ме тиде ныжыл мутыш чон кумылнам пыштен ойлена. Кеч-мыняр пагыт эрта гынат, ава шум эре икшыве пелен. Тудын шум-чон нигунамат огеш йукшо. Кеч-могай пагытыштат шошымсо пеледышла пеледеш. Ава-чылт туналтышын туналтышыже, сылнылык тунян курыквуйжо, илышым кучышо да тузатыше айдеме. Ава деч вияным, моторым, ныжыл кумылан айдемым туняштыжат муаш огеш лий. Ава ыштен, ава куштен айдемым, шке моторлыкжым, вуржым мыланна пуэн.
Ава деч поса эше мо шерге лийын кертеш?! Кажне ава шке шочшыжлан илышым полекла. Ий-влак чонештен эртат, ава умырешлан, курымешлан ик эн моктымо айдеме лийын кодеш. Садланак, авам моктен, писатель-влак чапле романым, почеламутым, композитор, мурызо-влак сылне деч сылне мурым возат да мурат.
Кажне аван илыш-корныжо турлын рончалтеш, вет тиде айдеме мемнам шочын вочшо изи падыраш гыч туналын, ончыклык корным ойырен налме марте ончен кушта. Ава, шке шочшыжлан сай лийже манын, тулышкат, вудышкат пураш ямде. Илышыште тудо поро ден осалым ойыраш туныкта. Тыгаяк мыйын авам - Александрова Эвелина Владимировна. Мылам авам тыматле айдеме, а ковамлан - йоратыме удыржо.
30 ноябрь - ава-влакын кечышт. Тиде ямле пайрем дене чыла ава-влакым саламлем! Шке йоратыме аваемлан мыйым ончен куштымыжлан моткоч кугу таум ойлем! Таза да кужу умыран лий, авай!

D50L3tHQUMQ

Талант памаш...

Мыйын шочмо Энерумбал ялыштем шагал огыл талантан айдеме шочын кушкын. Икте профессор, весе ветеринар, врач, кумшо поэт, нылымше ученый. Нунын кокла гыч иктыже Кузнецова Линда. Удыр марий улмыж дене моткоч чот кугешна, шке шочмо йылмыжым акла, кертмыж семын тузаташ тырша. Икманаш, марий улмыж деч ок вожыл, вес элыштат, вес олалашташ марий койышыжым ончыкта. Линда шуко вере концерт дене миен коштын, кажне мероприятийыште шушпык гай яндар йукшо дене марла муралтен, тавалтен колта, калыкым чонжым сымыстра, кумылыштым нолта.



DYMx6c4DCX8

У муро лектын!

Шукерте огыл Олык Ипай лумеш премий лауреат, Влад Николаевын, у мурыжо ош туням ужын. Тудо "Икте-весым йоратен" маналтеш. Мыйын почеламутем тиде сылне мурыш савырнен. Тиде моткоч кугу пиалым конден! Влад Николаевлан моткоч кугу таум ойлем! Творческий пашаштыже лектышым да сенымашым тыланем!
https://vk.com/hristi98?w=wall140269987_5459%2Fall

o7htdRDBWzQ
фото 123 (2)

14 ноябрьышто Морко районысо Кокласола лицейышкына "Марий Эл" газет редакций гыч унала толыныт ыле. Нуно дене пырля Валентин Осипов-Ярча, Россий Федерацийын талантан артистше, Арсений Яйцов, да кумдан палыме газетын пашаенже-влак, Анатолий Титов ден Юрий Исаев, мемнан дек вашкеныт. Юрий Исаев "Марий эл" газетын историйже, кызытсе илышыже дене палдарыш. Журналист-влак сылнымут-пашашт нерген сылнын каласкалышт. А Арсений Яйцов поснак ойыртемалте. Тудын ик кечыжат гармонь деч посна огеш эрте, эре кушталташ да муралташ ямде. Мыланна. тунемше-влаклан, рушлат, олык марлат, курык марлат, индийский мурымат шергылтарыш.
Валентин Осипов-Ярча "Мундыр мор олыкем" рукописьын оригиналжым конден ыле, тудым мыланем кучыктыш да тыгай мут-влакым каласыш:" Пагалыме, шергакан Алекасандрова Христиналан йоратен да аклен тиде "Мундыр мор олыкем" рукописьын оригиналжым полеклем! Сайын тунем, эреак иылыш корнышто чолган ошкыл! Илыш пасуэт эреак пеледалтше, лоза, чевер-чевер саскам пуыжо! Таза, кужу-кужу умырым сугыньлем! Илен толын, тиде рукопись почеш докторский диссертацийым возаш туналат, манын ушанем! Тыйым пагалыше Валентин Осипов-Ярча!"
Мый ончыклык илышыште тудын сугыньжым шукташ шонем, тидлан лач тудын илыш корныжым шымлаш, уло кумылын тыршаш веле кодеш. Морко районын Кожлаер ялын чолга айдемыжлан тыгай шерге полекым кучыктымыжлан моткоч кугу таум каласем! Тудлан пенгыде тазалыкым, творческий пашаштыже лектышым да чыла сайым веле тыланен кодам! Тиде кечым мый умырем мучко шумыштем ашанаш туналам!

18 ий...



Латкандаш ий ик гана толеш,
Изи шумем пеленет вургыжеш.
Кидым ваш кучалын, ончык ошкылна,
Пеш кугу пиалым коктын ме му(ы)на.

Сирень, ломбо пуш,
Яндар юж, полан укш,
Олмапу, чевер кече,
Мемнан коклаште пече.

Молан гын тораште улат?
Шыпак тушто мыланем шыргыжат.
Кава гай шинчаште эре пеленем,
Лыжга йукет чоныштет ашнем.

Кугу чодыраште изи кож кушкеш,
Ош куэр коклаште у мужыр шочеш,
Кечыйол воктекышт толын шогалеш,
"Йоратем" шомакше шумыш логалеш.
Сар...Кум букван мут. А тиде мутышто мыняре шучкылыкшо, колымашыже, шужымашыже...Тиде мут ниголан ок келше, вет тушто нигом чаманыде пуштедат. Сарыште айдеме айдемылан эн осал тушманыш савырна. 1941 ий 22 июньышто мемнан элышке тушман керылт пурен. Сар туналме нерген уверым калык рушарнян эрдене радио дене ойлымо гыч пален налын. Уло калык, изижге-кугужге, осал тушман ваштареш шогалын. Шонго, икшыве, ўдырамаш-влак, нойымашым монден, пасушто, фермыште тыршеныт. Куралыныт, шурным ўденыт, киндым куштеныт. Сарыште кучедалше-влак вашкерак сенымаш кечым лишемдаш тыршеныт. Фашист ваштареш рвезе-влакат, илалше-влакат кредалыныт. Чыланат шочмо элым араленыт. Тушманлан шке мландым ниго пуаш тыршен огыл. Тиде сарыште шуко ен пытен. Вет сар рвезыжымат, шонгыжымат огеш ончо.
Эртыше сар жап, вуран жап... нигунамат ок мондалт тиде пагыт! Шем тушман керылтын шочмо мландышкына. Мемнан эрыкнам пытараш, олыкысо пеледышым кошташ, йушаш вуднам аяремдаш, весела мурынам курлаш шонен каргыме фашизм. Кече мучко каваште курныж семын чонештылше шем ыресан тушка, корнышто вудла йогышо куртньо танк0влак мыланна колымашым шупшыктышт. ял ден кугу ола-влакым ломыжыш савырышт. Шалатыме уремла дене Гитлерын салтакше-влак ошкылыт. Нунын неле кемышт дене, шонет, шумнам тошкеныт.
Эртыше илыш мыйын шинчаончылнем. Йулшо-кечыже тале кредалмаш кая. Мландыштат, каваштат мугыра, пудештеш. Шулалтет да кочо шикш логарыш пура, шинчам кочкеш. Шуко йук иктыш ушна, кудырчо рашкалтыме семын шергылтеш.. Мланде кумдыкеш чытырна. Шушкышо пуля ден шокшо осколко лонга гыч салтак-влак шенынак каят. Тыште я илыше кодат, я кредалмаште шинчатым петырет.

Пагыт, ик жаплан чарне!

Шочмо мландем, тыйын латшым-латкандаш ияш эргыч-влак кайышт сарыш... Да умырышт тушто лугыч лие!

....Йуд. Мый шкетын уремыште улам. Шонымаш-влак... Кушно, каваште, тылзе волгалтеш. Мый шудыр-влакын йулымыштым ончем. Кенета.... Мылам гына тыге коеш?! Тудын, самырык геройын, шинчажым ужам. канде шинча пуйто ойла:
- Мыйын илымем шуэш ыле! Мыйын шке шочмо мландем йоратымем шуэш ыле! Шочмо элыште пашам ыштымем шуэш ыле!

Жап, чарналте!!
Мыняр миллион ден калык колен да монгеш шагалже портылын. Яллаште шонго коча ден кова, изи удыр ден рвезе ялыште кодыныт. Изи улыт гынат, но рашам шуко ышташ логалын. Кидыште вудотыза налмешке шурным туредыныт. йоча-влакше сар туналмым да мо тыгай война пален огытыл. Сой, коло миллион наре самырык удыр ден рвезе-влакнам пытарышыч, нуно умыр лугыч лийыч.
Шокшо кенеж кече... Кидышкем пеледыш аршашым кучен, корно дене ошкылам. Ончылнем - обелиск, тушто мыйын, Энерумбал ялемын, геройжо-влакын лумыштым возымо. Мыняр шуко лум! Нуно чыланат, Шочмо мландем, тыйын патырет-влак улыт. Мыйын кочаемын лумжымат обелиск окнашке пуртымо. Тудым кажне кечын ончем да кугешнем.
Морко районынат тале, луддымо, маска гай патыр эргыже - герой-влакше улыт: Хасанов хаким Хусаинович, Соловьев Василий Иванович, Краснов Зосим Алексеевич да Павлов Николай Павлович. Соловьев Василий мемнан пошкудо ял - Изи Корамас гыч лийын.
Пеш кугу тау, Шочмо мландем, тыгай патыр-влакым шочыктыметлан! Тау тыланет тыгай луддымо рвезе-влакым куштыметлан! Палем, нуным йомдараш пеш йосо лийын... Тый нуным тачысе кечынат шарнет! Кажныже тыланет лишыл, шерге... А ме, тачысе, эрласе рвезе тукым, нуным мондышаш огынал. Уке! Колыда мо мыйым, у тукым?! Вуйдам нолталза да шарнен илыза, кузе тиде Сенымаш толын! Мыняре калык шке илышыжым ыш чамане да чапшым тушман ончылно шуктен огыл.

-Пагыт, кушко вара тынаре вашкет?!
Да пагытын вашмутшо шокта:
- Ончыко! Айдеме, тыят ончыко вашке! Илышлан куане! Иде, колат, иле-е-е-е! Айдемын умыржо вет омо гай кучык, шурто огыл шуяш, йогынвуд ийын эрта, шон семын шула.

Адак сар... Колан кулат вара? Молан тылат енын ойныжо, шинчавудшо?

Айдеме! Молан тый эрыкым саклен от керт тиде туняште?! Ончал мланде умбаке!

Война! Мыняр патыр эргына ден удырна-влак шинчаштым курымешлан петырышт?!

Сар, тыйын пытыметлан, шымлу ият темеш. Уло калык, уло Марий Эл, уло Росий Сенымашын шымлу ияш пайремжым пайремлаш туналеш. Меат шке ялыштына обелиск ончылно шогаш туналына, Сенымаш кечылан куанен, мурым йонгалтарен муралтена, почеламутым салтакла раш каласкалена. Обелиск окнашке ончен, шке родо тукымна-влакым шарналтена. Тыланада, шерге фронтовик-влак, вуйнам мланде марте савена!

Мый каргем щучко сарым! Коло икымше курымышто илыше-влаклан тыныс илышым, келшымашым, шуко сенымашым тыланен кодам! Йоча-влак, колышо керой-влак курым-курымешлан шарнымашеш кодыт, тидым шарныза! Тек вуй умбалнына яндар кава, чевер кече лиеш!обелиск
1941-1945 ийлаште эртыше Кугу Отечественный сар тунямбалысе шуко калыклан мондаш лийдыме ойгым, энгекым конден. Тудо 20 миллион утла совет калыкын умыржым лугыч ыштен, шуко тужем ялла ден олалам ломыжыш савырен.
Шучко тушман керылтмылан кора касвелыште илыше калыклан эрвелыш куснен каяш верештын. Иза-шольо моло совет калык коклаште тудо жаплан илыш верым муын.
Мемнан Марий кундемыштына Кугу Отечественный сар ийлаште касвел гыч эвакуироватлыме 29 тужем ен илен,тушечын 3 тужем утлаже Эстон мланде гыч лийын.
Кумылзо марий мланде эвакуироватлалт толшо иза-шольо калыкым шокшын вашлийын. Украин, эстон, белорус, руш, марий да моло турло калыкат пырля йушто-шокшым чытеныт, шултыш киндымат пеле гыч пайленыт, ик еш семын иленыт. Тылыште шке пашашт дене нуно фронтлан полшен шогеныт.
Кугу сар пуламыр Шале кундемысе Энерумбал ялымат ордыжеш коден огыл. Тылыште улшо калык фронтлан полшен шоген, эвакуироватлалт толшо-влакым шокшын вашлийын. Нунын дене пырля сенымашым таптен.
Шале кундем. Моткоч сорал, ожнысекак поян тудын пуртусшат. Морко велке ончалат - Кавказ курыкла кава пундашыш нолталт шогышо кугу курыкым ужат, кас велыште тыгаяк Карман курык ошалге оржаж дене волгалт шога, эрвелыш ончал колтет - кумда тенызла койылден, пасу ден кукшака верла шинчатлан пернат, пуйто Шем тенызын толкынлаже кенеташте ала-мо шотлан верешышт курымешлан куэмалт шыпланеныт; кечывал велыште курым-курым дене пырдыжла пич чодыра кушкын шога, шемын ужаргын торашке коеш, кугешналын, икшырымын лым лийде лушкалеш.
Кумдан шарлен вочшо аркамбалын кечывалвел тайылыштыже 52 суртан Энерумбал ял верланен. Тудын кугурак уремже - Кушылполко, тайыл почеш пел векыла шуйнышо 18 портан уремже - Улылполко. Тиде урем мучашыштак , лыкын-лукын кадыргылше келге корем пундашыште, ший гай яндар вудан изи йогын чарныде йыр-йыр-йыр йуклана. Корем серже южо вере лопка тайылан, а верын-верын кок велым чакемеш, утларак келгемеш, вудлан погынаш пуя авыртыш гай лийын. Тыгай верыште йуштылаш ситыше вудан изи агур-влак шочыныт.
Энерумбал ялышке вучыдымо пайрем толын шуо. Ото покшелсе изи алан эр годсекак йуклана. Кугу пунчо йымалан йонештарыме сценыште каче ден удыр-влак пайрем вургемышт дене тора гычак пеледыш аршашла койыт. Нунын коклаште, парняжым модыктен, Виктор у муро семым йонглтара. Уло ото муро дене веле шергылтеш.
Мурым куштымо сем алмашта. Удыр-шамыч, ала пайремлан йывыртен, ала погынышо-влакын туткын ончымыштлан аптыранен, утыр чеверын койыт. Шонго кова- влакат шке самырык годсо илышыштым шарналтышт.

Ордыжтырак шогышо мужыр пунчо кужго укшеш тореш каштам пыштыме. Лумын пужарен йытырайыме кужго кож онаш шинчын, икте почеш весе лунгалтат.
Калык лунгалтыме вер деч ордыжтырак сур шикш тургалтеш. Кугу подеш шылым шолтеныт.Удырамаш-влак сийым ямдылат, тидын годым кенета яндар кавам пел вечынла шем пыл оварен авалта. Ото умбак ала-кушеч виян мардеж толын лектеш.
Изиш лиймек, уло калык устел йыр погынат. Агавайрем отышто йук шергылтеш. "Чогыт" колхозын правленийже пашаче-влакым юбилей пайрем дене шокшын саламла, ятыр уста колхозниклан шергакан полекым пуэдат.

Кенета корно дене отышко имнешке кудал тольо. Председатель кагазым шаралтыш, чурийже вашталте. Серышыште тыге возымо: " Пагалыме Александр Афанасьевич, пайрем кумылдам лугыч ышташ верештеш. Таче 4 шагат эрдене, фашист Германий элна умбаке керылт пурен..."
Пайремлан куанен гужлышо колхозник-влакым тудо шыман ончале, покшек лектын шогалят, пайремым лугыч курлмо нерген увертарыш.
Агавайрем отышто гужлышо пайрем калык кенета шыплана. Шуко енже, мо лиймым умылен шуктыде, палаш точа, южышт ушаныдымын уэш-пачаш йодыштыт. Кугурак ийготан, империалист да граждан сарлаште лийше енже эртыше пагытшым шарналта, шучко сурет конча. Лач икшыве-влак веле нимом палыде, тугак кычкыркалат, куржталыт.
Пайрем калык койын шыдешка, ружгымаш утыр талышна. Сценыш икте почеш весе лектын шогалеш, сар ден шолып керылтше фашист немычым шудалеш. Тыге юбилей пайрем митингыш савырна.
Колхох вуйлатышын чонжо тулла йула, вуйыштыжо шонкалымаш пордеш: "Ончыкыжым илыш кузе савырна, тиде лушкышо калыкым мо вуча? Энерумбалне илыше калыкын эрласе кечыже могай лиеш?"
Кече касвелыш куснымо годым кугу ото пустанеш. Калык йук шыплана, йырваш йокрок лиеш.
Почтальон Маниймытын портышкыжат серышым конден шуктыш. Серышыште возымо: " Поро жапда лийже , ачий, авий, шужарем да шольым! Мый тиде серышем тыланда корнышто возем. Тунемме пашам курылто, мемнан курс гыч университысе чыла студентым армийыш мобилизоватлышт. Кызыт фронтыш шучко фашистым кыраш каена. Нимат огыл, война чарнымеке, тушманым кырен шалатымек, угыч тунемаш туналына, а кызыт элна аралаш вашкаш кулеш. Мыйын верчем ида коляне, чыла сай лиеш. Верыш миен шумек, вес серышеш адресем увертарем, а кызыт иктым гына палена: фронтыш каена.
Шужарем ден шольым, сайын тунемза, кугу лийза. Чыла родо -тукымемлан мый дечем шокшо саламым каласыза. Чеверын.
Эргыда, изада Ольош"

Мани лудмыжым чарныш, чурийже шулыкане. Война туналмек, Энерумбалнат, моло ялыштат илыш пеш писын вашталте. Чыла вере ойган увер шокта, сарыш кайыше-влакын мурышт шергылтеш. Кече еда поръен-влак салтакыш каят.
Кенежрудо эртен кайыш. Шоленер кугу чодыра шемалге- ужар вургемже дене кугешнен, тайга семын гужлен шога. Жапын-жапын мардеж пуалешат, лудыкшын лупшалт кая. Чодыра йокрокын коеш, кайык мурат ок шокто.
Купан чодыра гоч лыкын-лукын корно Шоленгер станцийыш нангая. Шоленер корным верысе ен-влак шучко, ойган корнылан шотленыт.
Корнумбак сакалалт кушшо вондерым шукеден, чодыра дене вич улазе Шоленерыш мундыр мланде гыч эвакуироватлалт толшо калыкым вашлияш вашка.
Кас лийшан улазе-влак станцийыш миен шуыч. Поезд пелйуд деч ваоа кок шагатлан иже толын шуэш манмым нуно пален нальыч. Садланак Макси аркаш каяш тарванышт, ялжат умбалне огыл.
Варарак вашлияш толшо-влак уэш станцийыш чумыргышт. Икмыняр жап гыч поезд толын шуо, вагон омса-влак почылтыч. Вашлияш толшо-влак нимом ышташ, куш каяш оршо, изи аза але шонго кова-влакым шум коржын ончат. Улазе-влак эвакуировтлалтше-влак дене палыме лийыч. Морко кундемыш тиде черетын 200 наре еным колташ палемденыт. Нуным налаш 30 утла ен толын.
23 енже Энерумбаке логале.
Керебеляк чодыра корно дене имне почеш имне, орва почеш орва пытыдыме кугу караван семын эркын ончык нушкеш. Кажне орваште чемодан, вудылка але яшлык, йолыштым сакен шинчыше ен-влак койыт. Рвезыракышт ула почеш ошкылыт.
Теве "караван" мучаштырак Энерумбал улазе-влак койыт. Вуй умбалнышт кызыт тымык кава гынат, чонышт лым лийде вургыжеш, шочмо вер-шорыштым, фронтышто тушман дене кучедалше родо-тукымыштым шарналтат. Водыр нунын дене сайынрак палыме лияш манын, рушла кутыркалаш пиже. Нуно Эстон Республикысе Таллин ола гыч улыт.
Кече каватурыш волымо годым улазе-влак ялыш пурышт. Нунын дене пырля 23 ен нигунам уждымо-колдымо верыш толын лекте. Вуйыштышт ик шонымаш веле: " Кузе ме тыште илаш туналына?"
Правлений дек лишемше уна-влакым ужын, колхоз вуйлатыше вашлияш лекте.
Толшо-влакым тышке тоын шумышт дене шокшын саламлыш. Тыште пачерым ямдылымышт нерген увертарыш. Эстон кугыза, Энерумбал яллан тауштыш.
Бригадир Раман чыланыштын лумыштым возен нале. Ик енын паспортышто "украинка" манмым ужат, йодо. Нуно шкеже "украин" огытыл улмаш, Украинеш шочыныт, а шкешт Ленинградский областьысе Сланцы олаште илат.
Эвакуироватлалт толшо-влакым Эчук вате - ончыктыш вуйлатыше Эчанын портышкыжо илаш пурта.
Икмыняр жап эртымеке , эвакуиовалалтше-влак кокла ял калык дене пырля колхоз пашаш ушныш. Лач Тихог Ефремовичын ешыже веле пашашке лекташ ок вашке. Ефремов пошкудышкат лектын кошташ ок тошт, тушо эре сырышыла веле коеш.
Эчук вате эстон удыр-влакым погалтен, пасушко вашка, нуным туредаш туныкта. Эчук вате удыр-влакым туредаш туныкта:
- Сорлам теве тыге пурла кидеш кучыман, шола кидкопа дене уржа олымым авалтыман, вара тудым йымасын шуалман. Киндым кочмыда шуэш гын, тудым погашат тунемман, ик пырчымат йол йымалан кодыман огыл.
Толшо удыр-влак туредын огыт моштат, парняштым пучкыт, шортыт.
Эстон-влак коклаште Рауткарын удыржо, Лехте, руш йылмым ниго деч сайын пала. Йылме шурньыде, книгам лудеш, шер гай йытыра буква дене иктор возен мошта. Марий рвезе-удыр-влак коклаште тудо йылмымат ойыртемынак писын тунемеш. Садланак правлений Лехтем шыже ага паша жаплан колхозын учетчикше да бригадирын полышкалышыжлан шогалтыш. Чевер чуриян, яшката кап-кылан, пусо уш-акылан эстон удыр уржа пасушто эрат-касат туредше-влакын касалакыштым вискала, терга, паша лектышым шымла да возен налеш. Толшо-влак: изижат-кугужат кертмышт, моштымышт семын полшен шогеныт.
А ынде Сычевмыт еш дене палымым ыштем. Петр Васильевичын пурымашыже, тудын илыш корныжо шуко кыдежан. Донбос кундемысе Горловка изи олаш шочшо украин рвезе изиж годымак шахтышке пашаш шогалын, ача леч посна кодшо тулык рвезе аважлан полшаш тыршен. Тиде пашаштак уста горный техник марте кушкеш, варажым партий радамыш пура. Икмыняр ийлан тудым партий Норвегийыш колта, Шпицбергын островышто шахтын стройкыштыжо тырша, вес элласе калыкым шахтер пашалан туныкта. Война дея ик ий ончыч Петр Васильевичым адакат элын у стройкышкыжо - Ленинград областьысе у шахтыш кусарат. Тыге тудын пашажым Кугу Отечественный сар лугыч курлеш.
Фронт гыч ужаш толшо Петр Васильевич дене кутырымаш Энерумбал калыкын чонышкыжо ушаным, паша кумылым ылыжтыш, шум сусыржым жаплан эмлыш.
Кум арня эртымек, Петр Васильевич, ешыжым коден, угыч фронтыш кайыш. Латшым ийыш тошкалше эргыже ялысе рвезе-влак дене пырля салтакыш кайышаш нерген шонкала, самырык чонжо тушманым почкаш, учым шукташ ужеш. Латкум ийыш тошкалше Надя пошкудо ялысе школыш коштеш, марий удыр-влак дене пеш кугу йолташ. Нуныжо марла кутыраш туныктат, уроклан ямдылалташ полшат, яра жапым пырля эртарат, каникул пагытыште пашаш коштыт.
Ленькам военкоматыш ужыкташ туналыныт. А икмыняр жап гыч Сычев Ленкалан, ялысе рвезе Сергушлан, Рауткарын эргыже Эну ден Калюлан да Раманлан салтакыш каяш повестке тольо. Ленька черле аваж дене чеверласыш, погынышо пошкудо-влакын кидыштым шокшын кормыжтыш, котомкажым ваче гочшо лупшале. Лекшыжла, портончылно икмыняр удыр коклаште Анукым ужат, шогале, удырлан шыргыжале. Анук чеверген кайыш. Анук Ленялан изи полекым ыштыш, качымарийын кидышкыже парняшанпижым йыштак пыштыш. Вара нуно коктын уремыш лектыч.
Пошкудо портыштат калык лушкалтеш, Раманым салтакыш ужатат, бригадир ден чеверласат. Раман Олюк пелашыж ден, шонго аваж ден, лу тылзаш изи падырашыж ден, ныл ийыш тошкалше удыржо ден чеверласыш.
Армийыш кайыше-влакым имне дене нангайышт. Кужу Шоленер корно дене имне экын йорталта. Ош шовыран пасу умбалне йушто мардеж куржталеш, жапын-жапын мамык лумым тургыкта, коремлаш, чодыраш поктен нангая.
Эвакуироватлалтше ен-влак толмылан куд тылзе эртыш. Нунын илышышт эркын-эркын ял илыш дек чак кылдалте. Ынде Энерумбал уремат пустане. Поръен-влак чылан гаяк фронтыш каеныт, самырыкрак удырамашыже чодырам руаш коштеш.
Ик кечын тушкан погынен чодырам руаш кайышт. Ончылнышт чодыра пашаш толшо калык илыме барак-влак койыт. Шкаланышт баракым ойырен нальыч. Конгашке олтышт, портым шокшемдышт.Вара Водыр кугыза Энерумбалын шочмыж нерген каласкалаш т унале:
- Энерумбал ялнан ты вереш кунам верланымыжым, векат, ик енат рашыже ок пале. Пеш шукерте ожно Юл энерын вес велныже илыше марий калык, йот калык толымо деч шылын, пич чодыран, вондерла йымач кадыргыл йогышо энеран тиде кундемыш толын лектын. Энер сереш изи портым ыштен, пушенгым куклен, илемым почын. Кызытсе ял олмышто тунам улыжат куд илем веле лийын, куд еш гыч ялысе уло калык шарлен. Чимарий-влак: Эчи, Сайн, Шти, елдык, Япас да Ямблат - тиде Шале кундемыш ниго деч ончыч толыны. А вараже илен толын, илем-шамыч ялыш ушнат. Куклем ана кумда пасушко савырна, тыге кок курым утла калык илен. Но илышыже пеш томам лийын. Кугу Октябрь революцийна ок лий ыле гын, акырсаман манмет лишкак толын шуэш улмаш. Лач Октябрьын волгыдо тулжо Энерумбалланат кумда корным почын пуэн. Лу ий наре эртымек, ме колхозвм почна, эркын-эркын улан лийна. Тыге "Чогыт" колхозна шочо, илышна уэм тольо. Но вот тувырген шогышо пашанам тушман лугыч ыштыш.
Энерумбал ял калык эстон-влакым чодырам руаш, пырням йыгаш да моло пашаланат туныктен шогеныт. Арня эртымек, удыр-влак укш руаш тунемыч. Варажым Водыр кугыза пушенгым йорыкташ туныкташ шонен пыштыш.
Кече почеш кече эрта. Чодыра паша ушненак ушна. Паша неле гынат, удыр-влак моло деч почеш огыт код. Удыр-влакын пашаштым шекланен, Водыр кугыза йывыртен коштеш.
Вес кечын удыр-влаклан вес делянкым пуышт. Тыште пушенгыже пешак чучкыдо, шолдыра улыт. Нуно ынде шкеак пушенгым йорыктылыт, укшжым руат.Но икана пушенгым йорыктымышт годым Верушын умбакыже пушенге камвозо. Верушым утарымек, больницыш нангайышт. Удыр-влак ойганыч.
А Надян аважым неле чер кенета лугыч ыштыш. Ик умыр кечын уло калык Сычева Верам пытартыш корныш ужатыш, шугареш тудын капшым курым-курымешлан тойышт. Латкум ийыш тошкалше удыржо тулыкеш кодо. Йоратыме аважым тояш эсогыл Ленка изажат, ачажат толын кертын огытыл. Надялан моткоч чот йокрок лие. Тудын изи шумжо йуд-кече вургыжеш, ойгыра. Школышто Надям тунемаш вученыт, но тулык удырын чонжым кызыт йосылык, ойго авалтен. Туныктышо монгыжо тольо, канашым пуыш, удырын чонжым лыпландараш точыш, но Надян чонжылан утларак йосо лие, кумылжо тодылалте, вара утен каен шортын колтыш. Тыге мален колта, да омешыже тудо эре авжым веле ужеш.
Вара тулык изи удырым чаманен, Начик шке декше илаш нангая. Арня почеш арня эрта. Надя Начикын ешышкыже ушныш. Марий удырамаш украин удырым шке шочшыж деч нимо денат ыш ойыро. Надя тудым шочмо аваж семынак умыла, мутшым колыштеш, суртсомылым ышташ полша, тыгак пижым пидеш. Надя южгунам "авай" манын ойлен колтен гынат, Начик тудым чарен огыл.
Ял калыклан кажне кечын паша лектын. Ондри хуторышто лум але шулен пытен огыл, ятырак коеш. Но нуно садак кидышкышт кольмым кучен, рвезе-влак парниклан вынемым кунчат. Кум метр наре келгытан парникым кунченыт, тушко терысым оптат. Пашам пытарымек, помидор ношмым шытыктараш нортен пыштышт. Парник ырен шумек, удаш ойлышт.
Колхоз пакчаште паша койын ешаралтеш, ушна. Кече еда парникым эскерат, вудыжтат, кияр шындышаш участкыште мландым кунчаш ямдылалтыт.
Жап писын эртен, озым-влак кушкыныт, тузаныныт. Калыкын пашаже арам лийын огыл, лектыш пеш чапле лийын. Шуко киярым да помидорым поген налыныт.
Тыге эстон-влак война пытымекат Энерумбал ялеш илаш кодыныныт. Самырык-влакше тыштак шум пелашым муыныт, йочам ончен куштеныт, тиде вер-шорышто шке пиалыштым муыныт.
Эстон-влакын сар деч вара кузе илымыштым пален налаш манын, Энерумбал ялыште шочын кушшо кочай, Михаил Иванович Иванов, деч сайынрак йодышташ перныщ. Михаил Иванович Энерумбал ялеш 1928 ийыште веле шочын гынат, но война туналме да эстон-влак нерген шагал огыл пала.


михаил



–Кугу Отечественный сар 1941 ий 22 июнь 4 шагат эрдене туналын. Отышто пеш кугу пайремым ышташ погыненыт ыле, кугу устембалым погеныт. Кенета 8 шагат кундемыште отышко куржын волышт да война туналме нерген увертарышт. Ялыште Лазыр Александровичмытын порт воктеныже радио лийын. Тиде моткоч шучко увер шуко айдемын чонжым сусыртен, кугу палым коден. Кызытат шарналтем да шинчавудем лектеш. Чынжымак, тунам моткоч йосо лийын. Сар туналме нерген уверым колмек, уло калык шаланыш. Тиде кечынак Лазыр Александрович ден Илья Семоныч военкоматышке писын кайышт. Вес кечылан повестке толаш тунале. 23 июньыштак Илья Семоныч, Раман, Иван Миклай кайышт. Нунын кокла гыч Раман первыйрак тольо, Илья Семоныч кидшым сусыртен портыльо. Энерумбал ял гыч чылаже 28 ен коленыт. 20-25 ийлаште шочшо-влак, чаманен каласаш логалеш, ик енат монгеш портылын огытыл. Нунын кокла гыч Апшат Сергей, Чулкин Миклай, Ивай Виктыр, Яшин Иван, Апанас Миклай. Кушак Миклай пленыш логалын. Плен гыч пеш чо пытыше, начар толын, ярныше лийын. Микал Водыр ден Синай пырля сарыш каеныт. Но арня гычак илыш ден чеверласеныт. Тыгак Сергей Микал вигак шинчажым курымешлан петырен. Громин Сергей подполковник званиян лийын да Финляндийыште, вара Польшышто кучедылын. Финляндий гыч толмекше мемнан дек ужаш пурен ыле. Тыгак Каври Миклай сареш шке вуйжым пыштен. Меат кузе керме полшымо: ачам серышым возен ыле, вара ме авам ден коктын Бурка имне дене киндым нангайышна, Но чыла ярныше-шамычлан пуэден пытарышна. Ачам эре имне йырым-йыр пордеш, мыйым ондалеш, авам ондалеш, шупшалеш, адак имне дек кая, вучка. Вара ачам пудыргышо йолан толын, а Каври Миклай тушанак илыш ден чеверласен. Салтик Микал ден Помич Лёнюк армийыште лийыныт. Салтик Микалже вур йоген колен. Кушак Иван туп рудым пытарен толын, вара костыль ден веле кошто. Илья Виктор «За военные заслуги» медаль дене портылын. Кочкаш лийын огыл, да ик кормыж уржам кочкыныт. Эвакуироватлалт толшо-влакат сарыште шке элышт верч чот кучедалыныт. Нунын кокла гыч Сычев Лёнька лийын, йолжым пудыртен толын. Война гыч толмекыже Эчук Ана дек марийлыкеш пурен. Ме йоча-шамыч яра киен огына ул: урвоч погаш коштын улына. Мый изи лийынам гынат, шудым солаш тыршенам, авамым алмаштенам. Эстон шонго кугыза мельниклан пашам ыштен. Неле пашаш кошшо-шамычлан 400 грамм ден, мыланна, йоча-шамычлан, 200 грамм ден пуэныт. Моткоч йывыртен кочкына ыле. Колхозышто кугу подеш шурым шолтеныт. Колхозым Эчан кугыза вуйлатен, сай вуйлатыше лийын. Калыклан 200 грамм киндым пуымыжлан кора, 8 ийлан ссылкыш колтеныт. Тидын нерген Кушак Иван, Раман вате, Онтон Миклай вате ойленыт, садланак логалын. Война пытыпек, предколхоздан тыйын кочатым, Лазырым, шогалтеныт. Эн ондак тудо милиционерлан Семисолаште пашам ыштен. Вара тышке кондышт. Пашам пеш чот талын ытыш, колхозым нолтале. Колхозышто илалше-влак талын, орканыде тыршеныт: Семон Васли, Танила да тулеч молат. Колхозлан машинам, тракторым налыныт ыле, икманаш колхоз сайын илен. Мый шкеже война жап годыс соснам кутенам. Вес ийынже мукш отарышке ороллан шогалтышт, тыгак ушкалым кутум ороленам. Кутушто колхоз киндым кочкаш пуэн. Сосна кутуио годымат ик тылзылан кок пуд уржам пуэныт. Вара тунемаш каенам, фельдшерьлан тыршен тунемынам. Тунем пытарымек, 38 ий фельдшерлан пашам ыштенам.
Общий паша стажем 45 ий. Но фельдшерын окшаже моткоч шагал ыле, садланак ферме чонымашке каенам. Тудо окса йочам пукшашат, чикташат, туныкташат сита ыле, - каласкалыш Михаил Иванович.







Мемнан пакчаштына шуко витамин кушкеш, нунын кокла гыч - йошкарге ден шем шоптыр. Нуно пакчам сорастарат, тыгак кулешан емыжлан шотлалтыт. Кенежым свежа емыжым кочман. Шоптырышто шуко витамин уло: С, Е, В. Шем шоптырым йошкарге дене танастараш гын, шем шоптырышто С витамин 5 пачаш шукырак. Тыгак лышташыш дене ужар чайым ыштен йуаш лиеш.
Шоптыр гыч ме вареньым, компотым ыштена. Телымат витаминан емыжым кочкына. Йошкар шоптырышто могай витамин-влак улыт? Витамин РР-0,2мг, А-33мкг, В1-0,01 мг, В2-0,03 мг, В5-0,6 мг, В6-0,1 , В9-3 мкг, С-25 мг, Е-0,5 мг, Н-2,5 мкг. Тыгак йошкар шоптырышто макро ден микроэлемент-влак шуко улыт: 36 мг кальций, 17 мг магний, 21мг натрий, 275 мг калий, 33 мг фосфор.
Шем шоптырышто РР-0,3 мг, А-17 мкг, В1-0,03 мг, В2-0,04мг, В5-0,4 мг, В6-0,1 мг, В9-5 мкг, С-200 мг, Е-0,7 мг, Н-2,4 мкг витамин-влак улыт. Тыгак 36 мг кальций, 31 мг магний, 32 мг натрий, 350 мг калий, 33 мг фосфор, 14 мг хлор, 2 мг сера улыт.
Кочса шоптырым! Шоптыр-пеш пайдале емыж.



шоптыр